RADA EUROPY
KOMITET MINISTRÓW

Tymczasowa Rezolucja KM/ResDH (2007)75
dotycząca wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
w 44 sprawach przeciwko Polsce (patrz Załącznik II)
dotyczących nadmiernej długości aresztów tymczasowych

(przyjęta przez Komitet Ministrów w dniu 6 czerwca 2007 r.
podczas 997 posiedzenia Komitetu Zastępców Ministrów)

Komitet Ministrów, działając na podstawie art. 46 § 2 Europejskiej Konwencji 
o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, zmienionej Protokołem 
nr 11 (zwanej dalej „Konwencją”),

Mając na uwadze znaczną liczbę wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka („Trybunał”), w których stwierdzono naruszenia przez Polskę art. 5 § 3 Konwencji ze względu na nadmierną długość tymczasowego aresztowania (zob. załącznik II do Rezolucji); 

Zważywszy na fakt, iż wynikający z art. 46 § 1 Konwencji obowiązek każdego państwa respektowania wyroków Trybunału obejmuje szybkie przyjęcie środków indywidualnych w celu usunięcia skutków naruszenia jak również obowiązek przyjęcia środków generalnych, które zapobiegną nowym naruszeniom Konwencji, podobnym do tych już stwierdzonych w wyrokach Trybunału;

Podkreślając znaczenie szybkiego przyjęcia takich środków w sprawach, w których wyroki ujawniły istnienie problemów systemowych, które mogą spowodować znaczny wzrost nowych, podobnych naruszeń;

Zaprosiwszy Polskę do informowania o środkach już przyjętych lub podejmowanych 
w konsekwencji wyroków dotyczących nadmiernej długości tymczasowego aresztowania oraz po przeanalizowaniu informacji dostarczonych przez polskie władze w tym zakresie (jak widnieje to w Załączniku I do tej Rezolucji);

Mając na uwadze indywidualne środki podjęte przez władze w celu zadośćuczynienia skarżącym w związku ze stwierdzonym naruszeniem (restitutio in integrum), w szczególności poprzez zakończenie, o ile to możliwe, tymczasowego aresztowania w tych przypadkach, w których było ono nadal stosowane po stwierdzeniu naruszenia przez Trybunał;

Mając na uwadze działania, jakie podjęły władze w celu rozwiązania problemów systemowych związanych z nadmierną długością tymczasowych aresztów w Polsce, a w szczególności:

-	reformę ustawodawstwa (kodeks postępowania karnego z 1997 r. wraz z późniejszymi zmianami);
-	wyrok polskiego Trybunału Konstytucyjnego z 24 lipca 2006 r. stwierdzający niekonstytucyjność przepisu kodeksu postępowania karnego odnoszącego się do pewnych aspektów przedłużania stosowania tymczasowego aresztowania;
-	środki dodatkowe mające na celu informowanie sądów i prokuratorów o wymogach odnoszących się do stosowania tymczasowego aresztowania, których źródłem jest Konwencja oraz orzecznictwo Trybunału;

Mając na uwadze dane statystyczne dostarczone przez polskie władze odnośnie 
(a) liczby tymczasowych aresztów zastosowanych w danym roku oraz (b) liczby i długości tymczasowych aresztów, które były nadal stosowane 31 grudnia danego roku sprawozdawczego;

Zauważając, na podstawie dostarczonych danych statystycznych, że liczba spraw, 
w których tymczasowe aresztowanie stosowane jest od ponad 12 miesięcy pozostaje nadal wysoka; zauważając, że przedstawione dane statystyczne nie oddają w pełni obrazu sytuacji, ponieważ pokazują jedynie długość aresztów, które nadal trwały 31 grudnia, ale że mogą one być uzupełnione poprzez uwzględnienie długości wszystkich aresztów zastosowanych w ciągu roku;

Zauważając ponadto z zainteresowaniem, że na skutek zmian legislacyjnych w reakcji  na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 24 lipca 2006 generalna reguła, zgodnie z którą tymczasowe aresztowanie nie może przekraczać 2 lat w postępowaniu przygotowawczym, została wzmocniona; zauważając jednak, że znowelizowane przepisy nie wykluczają zaistnienia sytuacji, w których okres ten zostanie przekroczony;

Zauważając także, że pomimo iż niektóre sądy w postanowieniach dotyczących zastosowania tymczasowego aresztowania odwołują się już do Konwencji oraz orzecznictwa Trybunału, to ten środek zapobiegawczy nadal jest często stosowany bez uwzględniania wymogów wynikających z Konwencji;

Podkreślając, że utrzymywanie tymczasowego aresztowania jest uzasadnione jedynie wówczas, jeśli zachodzą szczególne wskazania wynikające z wymogu ochrony interesu publicznego, które, pomimo istnienia domniemania niewinności, przeważają nad zasadą poszanowania dla wolności osobistej jednostki;

Przypominając, że utrzymywanie się uzasadnionego podejrzenia, że osoba aresztowana popełniła zarzucane przestępstwo, choć jest warunkiem sine qua non zgodności z prawem utrzymującego się pozbawienia wolności, przestaje być wystarczająca wraz z upływem czasu i w związku z tym dla przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania konieczne jest podanie innych ważnych i wystarczających powodów;

Zwracając uwagę na fakt, że liczba spraw, w których Trybunał stwierdził podobne naruszenia, ciągle rośnie; 

ZACHĘCA polskie władze ze względu na ciężar systemowego problemu, który dotyczy nadmiernej długości aresztów tymczasowych do:

-	dalszego analizowania i wprowadzania kolejnych środków mających na celu skrócenie długości aresztów tymczasowych, z uwzględnieniem podjęcia możliwych środków legislacyjnych i zmiany praktyki sądowej w tym zakresie, aby zapewnić zgodność z wymogami ustanowionymi przez Konwencję i orzecznictwo Trybunału; oraz w szczególności:

-	podjęcia właściwych środków uświadamiających („awareness measures”) ukierunkowanych na władze biorące udział przy zastosowaniu tymczasowego aresztowania jako środka zapobiegawczego, włączywszy sędziów sądów karnych oraz prokuratorów;

-	zachęcenia sądów krajowych oraz prokuratorów do wzięcia pod rozwagę stosowania alternatywnych środków zapobiegawczych przewidzianych w ustawodawstwie krajowym, takich jak na przykład poręczenie majątkowe, dozór policyjny, zakaz opuszczania kraju;

-	ustanowienia jasnego i skutecznego mechanizmu pozwalającego na śledzenie trendów 
w długości aresztów tymczasowych;

OCZEKUJE na dalsze informacje dotyczące dodatkowych środków, które są planowane albo już zostały podjęte w celu respektowania wyroków dotyczących nadmiernej długości aresztów tymczasowych oraz

PODEJMUJE DECYZJĘ o wznowieniu rozważań na temat niezrealizowanych środków w tych sprawach najpóźniej w ciągu roku.

Załącznik I do Tymczasowej Rezolucji KM/Res DH (2007)75

INFORMACJE  dostarczona przez Rząd Polski
w trakcie rozpatrywania 
przez Komitet Ministrów spraw
dotyczących nadmiernej długości aresztów tymczasowych

I.    Środki indywidualne

W większości sprawy stosowanie aresztów tymczasowych, będących przedmiotem skarg do Trybunału, zostało zakończone.

 II.    Środki generalne podjęte w celu skrócenia długości aresztów tymczasowych

A)	Przesłanki zastosowania tymczasowego aresztowania (według kodeksu postępowania karnego z 1997 r.)

Przesłanki stosowania i utrzymywania tymczasowego aresztowania uległy zmianie wraz 
z wejściem w życie w dniu 1 września 1998 r. kodeksu postępowania karnego 
z 6 czerwca 1997 r.

Zgodnie z artykułem 257 § 1 tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeśli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy. Przepisy kodeksu postępowania karnego przewidują inne środki zapobiegawcze, takie jak poręczenie majątkowe, dozór policyjny, poręczenie społeczne lub poręczenie osoby godnej zaufania, zawieszenie w czynnościach i zakaz opuszczania kraju.

Tymczasowe aresztowanie może zostać zastosowane tylko wówczas, gdy istnieje duże prawdopodobieństwo, że oskarżony popełnił przestępstwo i, łącznie, jeśli zachodzi obawa ucieczki, utrudniania postępowania lub, w niektórych przypadkach, ponownego popełnienia przestępstwa (art. 258 § 1).  Zgodnie z art. 258 § 2 kodeksu postępowania karnego tymczasowe aresztowanie może być zastosowane, jeśli istnieje obawa wymierzenia oskarżonemu wysokiej kary pozbawienia wolności (jeśli zarzuty dotyczą zbrodni lub występku zagrożonego karą pozbawienia wolności na co najmniej 8 lat bądź jeśli sąd pierwszej instancji skazał go na karę pozbawienia wolności nie niższą niż 3 lata).

B) Zastosowanie tymczasowego aresztowania i jego przedłużanie (według art. 263 kodeksu postępowania karnego)

Artykuł 263 określa czas trwania tymczasowego aresztowania. W brzmieniu obowiązującym do 20 lipca 2000 r. stanowił on:

„ § 1. W postępowaniu przygotowawczym sąd, stosując tymczasowe aresztowanie, oznacza jego termin na okres nie dłuższy niż 3 miesiące.
§ 2.  Jeżeli, ze względu na szczególne okoliczności sprawy nie można było ukończyć postępowania przygotowawczego w terminie określonym w § 1, na wniosek prokuratora, sąd pierwszej instancji właściwy do rozpoznania sprawy, gdy zachodzi potrzeba, może przedłużyć tymczasowe aresztowanie na okres [lub okresy], który łącznie nie może przekroczyć 12 miesięcy.
§ 3. Łączny czas stosowania tymczasowego aresztowania do chwili wydania pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie może przekroczyć 2 lat.
§ 4. Przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania na okres oznaczony, przekraczający terminy określone w § 2 i 3, może dokonać tylko Sąd Najwyższy na wniosek sądu, przed którym sprawa się toczy, a w postępowaniu przygotowawczym na wniosek Prokuratora generalnego – jeżeli konieczność taka powstaje w związku z zawieszeniem postępowania karnego, przedłużającą się obserwacją psychiatryczną oskarżonego, przedłużającym się opracowaniem opinii biegłego, wykonywaniem czynności dowodowych w sprawie o szczególnej zawiłości lub poza granicami kraju, celowym przewlekaniem postępowania przez oskarżonego, a także z powodu innych istotnych przeszkód, których usunięcie było niemożliwe.” 

20 lipca 2000 r. znowelizowany został § 4 i od tego dnia przedłużanie stosowania tymczasowego aresztowania na okres przekraczający terminy określone w § 2 i 3 należy do kompetencji sądu apelacyjnego, w którego okręgu zostało popełnione przestępstwo.

C) Wyrok Trybunału Konstytucyjnego dotyczący art. 263 § 4 kodeksu postępowania karnego

Trybunał Konstytucyjny w swoim wyroku z dnia 24 lipca 2006 r. (sygn. akt SK 58/03), po rozpoznaniu skargi konstytucyjnej dotyczącej długości tymczasowego aresztowania, orzekł, że art. 263 § 3 kodeksu postępowania karnego, zgodnie z którym tymczasowe aresztowanie może być przedłużane poza okres 2 lat „z powodu innych istotnych przeszkód, których usunięcie było niemożliwe” jest niezgodny z art. 41 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 1 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Należy zauważyć, że Trybunał Konstytucyjny stwierdził niekontytucyjność tego przepisu tylko w zakresie dotyczącym postępowania przygotowawczego.

Podstawą, na jakiej Trybunał oparł swój wyrok, był fakt, iż wyżej wymieniony przepis ograniczał korzystanie z konstytucyjnych praw i wolności jednostki w sposób tak nieprecyzyjny, szeroki 
i arbitralny, że naruszał on samą istotę wolności konstytucyjnych. Stwierdzenie jego niekonstytucyjności dodatkowo wzmacniał brak ustawowych terminów przedłużania stosowania tymczasowego aresztowania.

Trybunał Konstytucyjny orzekł, że przepis ten utraci moc obowiązującą z upływem 
6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Utrata mocy obowiązującej nastąpiła w dniu 8 lutego 2007 r.

D) Nowelizacja kodeksu postępowania karnego na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego

Art. 263 § 4, po nowelizacji, uzyskał następujące brzmienie:

„§ 4. Przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania na okres oznaczony, przekraczający terminy określone w § 2 i 3, może dokonać sąd apelacyjny, w którego okręgu prowadzi się postępowanie, na wniosek sądu, przed którym sprawa się toczy, 
a w postępowaniu przygotowawczym – na wniosek właściwego prokuratora apelacyjnego – jeżeli konieczność taka powstaje w związku z zawieszeniem postępowania karnego, czynnościami zmierzającymi do ustalenia lub potwierdzenia tożsamości oskarżonego, przedłużającą się obserwacją psychiatryczną oskarżonego, przedłużającym się opracowaniem opinii biegłego, wykonywaniem czynności dowodowych w sprawie o szczególnej zawiłości lub poza granicami kraju, celowym przewlekaniem sprawy przez oskarżonego.”

Ponadto dodany został do art. 263 nowy paragraf 4a:

„§ 4a. Sąd apelacyjny, w którego okręgu prowadzi się postępowanie, na wniosek sądu, przed którym sprawa się toczy, może dokonać przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania na okres oznaczony, przekraczający termin określony w § 3, także z powodu innych istotnych przeszkód, których usunięcie było niemożliwe.”

Zmiany te zostały uchwalone 12 stycznia 2007 r. i weszły w życie 16 lutego 2007 r.

Zgodnie z uzasadnieniem do wspomnianej powyżej nowelizacji:
-	zmiany wprowadzone do art. 163 § 4 kodeksu postępowania karnego usunęły klauzulę „innych istotnych przeszkód, których usunięcie było niemożliwe” jako podstawy do przedłużania stosowania tymczasowego aresztowania;
-	niemniej jednak nowy § 4a umożliwia sądom, przed którymi toczy się postępowanie karne, przedłużanie stosowania tymczasowego aresztowania poza okres dwóch lat z powodu „innych przeszkód, których usunięcie było niemożliwe”, co umożliwi bardziej elastyczne stosowanie tego przepisu. Przepis ten nie jest niezgodny z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, który stwierdził niekonstytucyjność tej klauzuli jedynie w odniesieniu do postępowania przygotowawczego;
-	ponadto nowy § 4a umożliwia także przedłużanie stosowania tymczasowego aresztowania 
w sprawach, w których niemożliwe było zakończenie postępowania ze względu na podejmowane czynności mające na celu ustalenie bądź potwierdzenie tożsamości oskarżonego.

2. Praktyka sądów karnych oraz dane statystyczne

A)	Ostatnie informacje o praktyce sądów karnych

W marcu 2006 r. władze polskie przedłożyły informacje dotyczące najnowszej praktyki sądów karnych dotyczącej wydawania postanowień o zastosowaniu i przedłużaniu tymczasowego aresztowania. W 26 sprawach sądy (z 6 spośród 11 okręgów apelacyjnych) w postanowieniach tych wyraźnie przywołały orzecznictwo Trybunału, a w niektórych sprawach odniosły się do informacji rozesłanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości. W większości spraw sądy postanowiły o uchyleniu stosowania tymczasowego aresztowania i zastąpieniu go alternatywnymi środkami przymusu, takimi jak dozór policyjny czy zakaz opuszczania kraju. W dwu innych okręgach apelacyjnych postanowienia o podobnej treści zostały wydane w trzech sprawach, choć bez przywołania orzecznictwa Trybunału.

B)	Najnowsze dane dotyczące długości tymczasowych aresztów w 2006 r.

Według danych dostarczonych przez polskie Ministerstwo Sprawiedliwości w roku 2006 sądy wydały 33 181 postanowień o zastosowaniu tymczasowego aresztowania, w porównaniu 
z 34 830 wydanymi w roku 2005.

Poniższe trzy tabele oraz diagramy (I, II i III) pokazują liczbę aresztów tymczasowych oraz okres ich trwania odnotowany w ostatnim dniu okresu sprawozdawczego, tj. odpowiednio 31 grudnia 2005 r. i 31 grudnia 2006 r. Dane te zostały przedstawione oddzielnie dla poszczególnych kategorii sądów.

Tabela i diagram I – sądy rejonowe

	2005	 2006	
do 3 miesięcy	2 528	2 358	
3 – 6 miesięcy	2 035	2 263	
6 – 12 miesięcy	1 963	1 899	
12 miesięcy –
2 lata	918	911	
ponad 2 lata 	191	190	
ogółem	7 635	7 632	

Tabela i diagram II – sądy okręgowe

	2005	2006	
do 3 miesięcy	207	160	
3 – 6 miesięcy	432	391	
6 – 12 miesięcy	1 166	1 237	
12 miesięcy – 
2 lata	1 165	1 326	
ponad 2 lata 	863	850	
ogółem	3 833	4 000	

Tabela i diagram III – sądy apelacyjne

	2005	2006	
do 3 miesięcy	0	72	
3 – 6 miesięcy	8	48	
6 – 12 miesięcy	5	27	
12 miesięcy – 
2 lata	0	32	
ponad 2 lata 	0	27	
ogółem	13	206	

Z powyższych tabel wynika, iż o największej liczbie zastosowania tymczasowego aresztowania, z oczywistych powodów, postanowiły sądy rejonowe.

Natomiast tymczasowe aresztowania zastosowane przez sądy okręgowe trwały dłużej: według danych z ostatniego dnia okresu sprawozdawczego sądy te zastosowały największą liczbę aresztów tymczasowych, które trwały pomiędzy 12 miesiącami i 2 latami oraz powyżej 2 lat. W 2006 r. areszty te stanowiły odpowiednio 33,15% i 21,25% wszystkich aresztów tymczasowych zastosowanych przez te sądy (w roku 2005 procenty te wynosiły odpowiednio 30% i 23%). Należy jednak zauważyć, że do sądów tych wpływają najpoważniejsze sprawy, włączywszy sprawy dotyczące przestępczości zorganizowanej, w których zastosowanie tymczasowego aresztowania  będącego najsurowszym środkiem zapobiegawczym jest niezbędne. 

Według władz polskich problem nadmiernej długości aresztów tymczasowych dotyczy 
w głównej mierze aresztów stosowanych przez sądy okręgowe. Pomimo to liczba aresztów tymczasowych stosowanych przez te sądy i trwających pomiędzy 12 miesiącami a 2 latami oraz ponad 2 lata nie wykazuje tendencji wzrostowej.

3. Publikacja i upowszechnianie

Wyroki Trybunału w sprawach Chodecki i Olstowski, po przetłumaczeniu na język polski, zostały umieszczone na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości www.ms.gov.pl.

4 czerwca 2004 r. Ministerstwo Sprawiedliwości wysłało pismo skierowane do prezesów sądów apelacyjnych zawierające analizę orzecznictwa Trybunału dotyczącego wymogów w zakresie przesłanek umieszczenia i przetrzymywania osób w areszcie tymczasowym w oczekiwaniu na proces. W piśmie podkreślono, że powody wymienione w art. 258 § 2 kodeksu postępowania karnego nie mogą uzasadniać przetrzymywania kogoś w areszcie tymczasowym przez długi okres.

Ponadto Ministerstwo Sprawiedliwości rozesłało okólnik zwracający uwagę sądom oraz prokuratorom na znaczenie uzasadnień postanowień o przedłużeniu stosowania tymczasowego aresztu.

III. Wnioski odpowiedzialnego państwa 

Polski Rząd jest przekonany, że przedstawione powyżej działania wskazują na jego determinację oraz ciągłe starania, podjęte w celu skrócenia długości aresztów tymczasowych. Rząd będzie kontynuował działania niezbędne w tym zakresie oraz będzie na bieżąco informował Komitet Ministrów o wszystkich nowych inicjatywach, a w szczególności o realizacji w praktyce przyjętych środków.

Załącznik II do rezolucji Tymczasowej KM/ResDH(2007)75

Lista spraw:

-	44 sprawy dot. długości aresztu tymczasowego

25792/94	Trzaska, wyrok z 11/07/00
23042/02	Cabała, wyrok z 08/08/2006, prawomocny 08/11/2006
3489/03	Cegłowski, wyrok z 08/08/2006, prawomocny 08/11/2006
17584/04	Celejewski, wyrok z 04/05/2006, prawomocny 04/08/2006
49929/99	Chodecki, wyrok z 26/04/2005, prawomocny 26/07/2005
75112/01	Czarnecki, wyrok z 28/07/2005, prawomocny 28/10/2005
5270/04	Drabek, wyrok z 20/06/2006, prawomocny 20/09/2006
77832/01	Dzyruk, wyrok z 04/07/2006, prawomocny 04/10/2006
7677/02	Gąsiorowski, wyrok z 17/10/2006, prawomocny 17/01/2007
31330/02	Gołek, wyrok z 25/04/2006, prawomocny 25/07/2006
38654/97	Goral, wyrok z 30/10/03, prawomocny 30/01/04
28904/02	Górski, wyrok z 04/10/2005, prawomocny 15/02/2006
38227/02	Harazin, wyrok z 10/01/2006, prawomocny 10/04/2006
27504/95	Iłowiecki, wyrok z 04/10/01, prawomocny 04/01/02
36258/97	J.G., wyrok z 06/04/2004, prawomocny 06/07/2004
33492/96	Jabłoński, wyrok z 21/12/00
15479/02	Jarzyński, wyrok z 04/10/2005, prawomocny 04/01/2006
25715/02	Jaworski, wyrok z 28/03/2006, prawomocny 28/06/2006
10268/03	Kankowski, wyrok z 04/10/2005, prawomocny 04/01/2006
25501/02	Kozik, wyrok z 18/07/2006, prawomocny 18/10/2006
31575/03	Kozłowski, wyrok z 13/12/2005, prawomocny 13/03/2006
17732/03	Krawczak, wyrok z 04/10/2005, prawomocny 04/01/2006
34097/96	Kreps, wyrok z 26/07/01, prawomocny 26/10/01
16535/02	Kubicz, wyrok z 28/03/2006, prawomocny 28/06/2006
44722/98	Łatasiewicz, wyrok z 23/06/2005, prawomocny 23/09/2005
36576/03	Leszczak, wyrok z 07/03/2006, prawomocny 07/06/2006
57477/00	Malik, wyrok z 04/04/2006, prawomocny 04/07/2006
13425/02	Michta, wyrok z 04/05/2006, prawomocny 04/08/2006
39437/03	Miszkurka, wyrok z 04/05/2006, prawomocny 04/08/2006
34052/96	Olstowski, wyrok z 15/11/01, prawomocny 15/02/02
6356/04	Pasiński, wyrok z 20/06/2006, prawomocny 23/10/2006
42643/98	Paszkowski, wyrok z 28/10/2004, prawomocny 28/01/2005
44165/98	Skrobol, wyrok z 13/09/2005, prawomocny 13/12/2005
29386/03	Stankiewicz, wyrok z 17/10/2006, prawomocny 17/01/2007
30019/03	Stemplewski, wyrok z 24/10/2006, prawomocny 24/01/2007
3675/03	Stenka, wyrok z 31/10/2006, prawomocny 31/01/2007
9013/02	Świerzko, wyrok z 10/01/2006, prawomocny 10/04/2006
33079/96	Szeloch, wyrok z 22/02/01, prawomocny 22/05/01
56552/00	Telecki, wyrok z 06/07/2006, prawomocny 06/10/2006
29687/96	Wesołowski, wyrok z 22/06/2004, prawomocny 22/09/2004
31999/03	Żak, wyrok z 24/10/2006, prawomocny 24/01/2007
25301/02	Zasłona, wyrok z 10/10/2006, prawomocny 10/01/2007
13532/03	Zborowski, wyrok z 31/10/2006, prawomocny 31/01/2007
28730/02	Zych, wyrok z 24/10/2006, prawomocny 24/01/2007